طراحی الگوی پیشگیری عوامل مؤثر در اعتیاد نوجوانان از دیدگاه متخصصان حوزه اعتیاد

چکیده

هدف این پژوهش طراحی یک الگوی جامع و بومی پیشگیری از اعتیاد نوجوانان بر اساس شناسایی نظام‌مند عوامل مؤثر از دیدگاه متخصصان حوزه اعتیاد بود. این مطالعه با رویکرد کیفی و اکتشافی انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۵ نفر از متخصصان و کارشناسان حوزه اعتیاد در شهر بیرجند جمع‌آوری گردید. نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند و گلوله‌برفی انجام شد و فرایند گردآوری داده‌ها تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. داده‌ها به‌صورت هم‌زمان با گردآوری، تحلیل شده و از طریق تحلیل مضمون، مضامین پایه، سازمان‌دهنده و فراگیر استخراج گردید نتایج نشان داد که علل گرایش نوجوانان به مصرف مواد در سه سطح «عوامل زمینه‌ساز»، «عوامل آشکارساز» و «عوامل تشدیدکننده» طبقه‌بندی می‌شوند. عوامل فردی و بین‌فردی شامل ضعف مهارت‌های زندگی، تاب‌آوری پایین، ناتوانی در نه‌گفتن و تأثیرپذیری از همسالان، به‌عنوان عوامل زمینه‌ساز شناسایی شدند. عوامل خانوادگی نظیر فقر اقتصادی، شیوه‌های تربیتی نامناسب، اعتیاد والدین و ضعف نظارت، نقش آشکارساز داشتند. در سطح اجتماعی و فرهنگی نیز دسترسی آسان به مواد، فقر فرهنگی، شکاف نسلی و محدودیت‌های محیط آموزشی و فراغتی به‌عنوان عوامل تشدیدکننده شناخته شدند. همچنین، راهکارهای پیشگیرانه در سطوح فردی، بین‌فردی، خانوادگی، اجتماعی، فرهنگی و محیطی ارائه شد که بر آموزش مهارت‌های زندگی، تقویت خانواده، سیاستگذاری اجتماعی و ایجاد محیط‌های امن تأکید دارند. یافته‌ها نشان می‌دهد پیشگیری مؤثر از اعتیاد نوجوانان مستلزم رویکردی جامع، چندسطحی و هماهنگ میان فرد، خانواده، مدرسه و جامعه است و الگوی ارائه‌شده می‌تواند چارچوبی علمی و کاربردی برای طراحی برنامه‌های پیشگیرانه فراهم کند.