مقایسه اثر بخشی درمان ترکیبی مبتنی بر واقعیت مجازی و ذهن آگاهی با مداخله ذهن آگاهی کوتاه‌مدت بر فاجعه انگاری درد در افراد آسیب نخاعی

چکیده

پژوهش حاضر با هدف مقایسه اثربخشی درمان ترکیبی مبتنی بر واقعیت مجازی و ذهن‌آگاهی با مداخله ذهن‌آگاهی کوتاه‌مدت در کاهش فاجعه‌انگاری درد در افراد مبتلا به آسیب نخاعی انجام شد. پژوهش در دو مرحله انجام شد؛ مرحله نخست به اعتبارسنجی محتوایی بسته درمان ترکیبی مبتنی بر واقعیت مجازی و ذهن‌آگاهی اختصاص داشت و در مرحله دوم از طرح نیمه‌آزمایشی پیش‌آزمون–پس‌آزمون با گروه کنترل و پیگیری دوماهه استفاده شد. جامعه آماری مرحله نخست شامل متخصصان روان‌شناسی آشنا با درمان‌های شناختی–رفتاری و واقعیت مجازی بود که پنج نفر به روش هدفمند انتخاب شدند. در مرحله دوم، جامعه پژوهش شامل افراد مبتلا به آسیب نخاعی از نوع کوادری‌پلژی مراجعه‌کننده به مراکز توان‌بخشی و حمایتی استان فارس بود. در مجموع، 45 نفر به روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب و به‌صورت تصادفی در سه گروه درمان ترکیبی مبتنی بر واقعیت مجازی و ذهن‌آگاهی، ذهن‌آگاهی کوتاه‌مدت و کنترل، هر یک شامل 15 نفر، گمارده شدند. گروه‌های آزمایش هشت جلسه 14 دقیقه‌ای مداخله دریافت کردند و گروه کنترل مداخله‌ای دریافت نکرد. فاجعه‌انگاری درد با پرسشنامه فاجعه‌انگاری درد سالیوان و همکاران سنجیده شد. داده‌ها با تحلیل واریانس با اندازه‌گیری مکرر و آزمون تعقیبی بونفرونی تحلیل شدند. نتایج تحلیل واریانس با اندازه‌گیری مکرر نشان داد اثر زمان بر فاجعه‌انگاری درد معنادار بود (F=27.918، p<0.001، η²=0.333). همچنین، اثر تعاملی زمان و گروه معنادار بود (F=4.409، p<0.001، η²=0.191) و تفاوت معناداری نیز بین سه گروه مشاهده شد (p<0.001). نتایج آزمون بونفرونی نشان داد در هر دو گروه مداخله، فاجعه‌انگاری درد از پیش‌آزمون تا پس‌آزمون و پیگیری به‌طور معناداری کاهش یافت (p<0.05)، در حالی که تفاوت پس‌آزمون و پیگیری معنادار نبود (p>0.05) و نشان‌دهنده پایداری اثر درمان بود. همچنین، درمان ترکیبی مبتنی بر واقعیت مجازی و ذهن‌آگاهی در مقایسه با ذهن‌آگاهی کوتاه‌مدت کاهش بیشتری در فاجعه‌انگاری درد ایجاد کرد (p<0.05). هر دو مداخله در کاهش فاجعه‌انگاری درد افراد مبتلا به آسیب نخاعی مؤثر بودند و آثار آن‌ها طی دوره پیگیری حفظ شد؛ با این حال، ترکیب واقعیت مجازی و ذهن‌آگاهی اثربخشی بیشتری نشان داد و می‌تواند به‌عنوان یک مداخله چندوجهی و کاربردی در برنامه‌های روان‌شناختی و توان‌بخشی افراد مبتلا به آسیب نخاعی مورد استفاده قرار گیرد.