تجربه زیسته دختران نوجوان با سابقه فرار از منزل: یک مطالعه پدیدارشناسی تفسیری

چکیده

پژوهش حاضر با هدف واکاوی تجربه زیسته دختران نوجوان دارای سابقه فرار از منزل و فهم چگونگی ادراک، تفسیر و معنابخشی آنان به تجربه فرار، زندگی در خیابان و فرایند بازگشت انجام شد. این پژوهش کیفی با رویکرد پدیدارشناسی تفسیری انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل هشت دختر نوجوان ۱۴ تا ۱۸ ساله دارای سابقه حداقل یک بار فرار از منزل بودند که در مراکز حمایتی شهر تهران اقامت داشتند. مشارکت‌کنندگان با استفاده از نمونه‌گیری هدفمند و تا دستیابی به اشباع تفسیری انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های عمیق و نیمه‌ساختاریافته ۴۰ تا ۹۰ دقیقه‌ای گردآوری شدند. تحلیل داده‌ها بر اساس فرایند شش‌مرحله‌ای تحلیل پدیدارشناسی تفسیری اسمیت، فلاورز و لارکین، شامل مطالعه مکرر مصاحبه‌ها، یادداشت‌برداری اکتشافی، استخراج مضامین نوظهور، خوشه‌بندی مضامین، تحلیل مستقل هر مورد و تحلیل بین‌موردی انجام شد. برای افزایش استحکام پژوهش، معیارهای حساسیت به زمینه، تعهد و دقت، شفافیت و انسجام و تأثیرگذاری رعایت شدند. تحلیل مصاحبه‌ها به استخراج چهار مضمون اصلی منجر شد: «خانه‌ای که پناه نبود: خشونت خانگی، طرد و فروپاشی امنیت»، «فرار به‌مثابه گریز به سوی ناشناخته: لحظه تصمیم، عبور از آستانه و ورود به جهان مخاطره»، «در خیابان‌های بی‌پناه: بقا، استثمار و از دست رفتن معصومیت» و «بازگشت دشوار: میان وصله ناتمام خانواده و تلاش برای بازسازی خود». یافته‌ها نشان دادند که مشارکت‌کنندگان فرار را نه رفتاری بزهکارانه، بلکه کنشی برای بقا و رهایی از خشونت، تحقیر، آزار، ازدواج اجباری و طرد عاطفی تلقی می‌کردند. بااین‌حال، خیابان آنان را در معرض گرسنگی، بی‌خانمانی، استثمار جنسی، خشونت و نامرئی‌شدن اجتماعی قرار داده بود. بازگشت به خانواده نیز غالباً با تداوم تعارض و خشونت همراه بود، درحالی‌که مراکز حمایتی برای برخی از دختران زمینه بازسازی هویت، بازیابی امید و بازپس‌گیری روایت زندگی را فراهم کردند. فرار از منزل در دختران نوجوان باید به‌عنوان پاسخی بقا‌محور به ناامنی و خشونت خانوادگی فهم شود، نه صرفاً یک انحراف اجتماعی. پیشگیری مؤثر مستلزم مداخلات خانواده‌محور، خدمات تروما‌آگاه، تقویت نظام حمایت از کودکان، توسعه خانه‌های امن و مقابله با فرهنگ سکوت و داغ ننگ اجتماعی است.